Үлдээх үг: (Захиас гэнэ үү, гэрээс гэнэ үү ийм юм бичих мөч ирдэг байна. Нэгд, “настнаас үг сонс” гэсэн даруухан мөртлөө үнэ цэнэ нь буурдаггүй монгол сургаалийг дээдэлж амьдарсан хүний хувьд, хоёрт, 70 нас зоогтлоо хорвоог чадан ядан тунгааж, зохиол гэгчийг сараачсан нэгний хувьд хойч хойчийн монголчуудад захьж орхих үгээ тэрлэе гэж зориглов. Надаас юу ч үлдэхгүй. Үүнд харамсах юм өчүүхэн ч алга. Үлдэх юм зөвхөн үг болтой. Тийм учир би үлдээх үгэндээ хэрээрээ хариуцлагатай хандахыг хичээв. Надаас хойш хэн нэгэн уншигчийн чихэнд миний үг сонсдож, оюунаар нь миний үзэл зочилбол зочилог. Хэрэгтэй үг бичжээ гэвэл аваарай, хэрэггүй үг бичжээ гэвэл хаяарай).

Нэг. Тархинд цус мэт харвасан үзэл

...70 жил дарангуйлж байж хүчээр шингээсэн буруу номоос эдүгээ бидний тархинд зөндөөн шавхрага хоцорчээ. Хувьсгалт онолын шаар шавхруу биднээс бүрмөсөн салах бүр янзгүй гээч!

Баатар жанжнаа ийнхүү олон цөөврүүдэд ээрэгдсэн шархтай арслан аятай байх үед монгол дайчид бас ч зүгээр суусангүй. Газад байсан Хит Бухагийн толгойн сэргийлэх ангийг удирдаж байгаад мамлюкуудтай анхлан тулж, тулалдааны өмнөхөн цөөн үлдэгдэл цэргээ аван гол хүчтэйгээ нийлсэн Байдар ноён тэргүүтэй зарим монгол баатрууд тарж бутарсан цэргээ Байсан орчимд бөөгнүүлж, дахин цэгцлээд жанжнаа аврахаар гань галзуу довтолгон иржээ. Хэдий хүч дэндүү цөөн, морь, хүнгүй тамирдаж сульдсан байсан ч монголчуудын сүүлчийн тэр шийдмэг довтолгоон Күтүзийг ихээхэн сандаргаж, бараг л тавиад туучих дөхсөн гэдэг. Гэвч тооны илт давуу хийгээд ялалтаа мэдэрч урамшсан мамлюкүүдийг дийлсэнгүй, бараг толгой дараалан хядагдаж, цөөн хэд нь Йордон голын зэгсэнд орж нуугдсан боловч Бибарс зэгсэнд гал тавьсанаар амь аврагдах найдлагагүй болсон байна.

Нэгэнт тодорхой болсон төрийн бодлогыг дахин нуршаад яахав. Утаатай тэмцэх. Яаж тэмцэх нь ч тодорхой. Утаагүй түлшээр гэр хорооллыг хангах нь агаарын бохирдлыг багасгах засгийн бодлогын ойрын зорилт юмсанж. Хэрэгжсэн эсэхийг Баянгол дүүргийн гэр хороололд амьдардаг дугаар хорооны иргэдээс өөр хэн ч эс хэлж чадав. Ноднин жилийн арваннэгдүгээр сарын өдийд тус дүүргийн IX, X, XI, XVI хорооны өрх айлд “Утаагүй хороо” хөтөлбөрийн хүрээнд уг түлшийг нийлүүлсэн.

Шатаахад огт утаа гардаггүй хагас коксжсон болоод нүүрсэн шахмал түлш. Харамсалтай нь тэрхүү нүүрсэн шахмал түлшний нэр хүнд анхнаасаа л унасан юм. Нүүрсийг бутлаад цэвэршүүлэгч бодисын тусламжтайгаар гаргаж авсан гэх энэ түлшийг үйлдвэрлэгчид стандартын дагуу хийж чадаагүй.

-Оюутолгойн хөрөнгө оруулалтын гэрээг үзэглээд хэдэн сар болж байна. Гэтэл элдэв хэл ам тасрахгүй хэвээр байна. Та энэхүү гэрээг анх хэлэлцэж эхлэхэд нь эсэргүүцэж байсан шүү дээ. Өнөөгийн үүсээд байгаа нөхцөлийг хэрхэн дүгнэж байна вэ?

-Оюутолгойн гэрээнд би сэтгэл дундуур байдаг. Учир нь Оюутолгойн орд газраас олох ашгийн ихэнхийг гадаадын ком­пани авахаар гэрээнд тусгагдсан. Монголын ард түмэн өөрт ногдох 34 хувиа урт хугацааны хүүтэй зээлээр авч, эргүүлэн төлнө гэж байгаа. Энэ бол хаана ч байж болохгүй тийм асуудал. Гэрээг үзэглэсэн хүмүүс авлига авсан гэж би хардаж байгаа юм. Өөрөөр хэлбэл, Монголын Засгийн газрын гишүүд авлига авч байж, гадаадын талд ашигтай энэхүү гэрээг баталсан. Хоёрт, тэдгээр хүмүүс эдийн засгийн болоод эрдэс баялгийн мэдлэггүйн гайгаас болж гадныханд хөтлөгдөж байгаа нь энэ. Ийм хүмүүс л эх орныхоо эсрэг гэрээ байгуулна шүү дээ.

-Хоёр тал үзэглэсэн тэр­­хүү гэрээний хувилбарыг та харсан уу?

Монгол эх орондоо сайхан амраад ирлээ. Нутагтаа хөл тавьсан мөчөөс өдөр хоног нисэх мэт өнгөрсөн байна. Эх оронд минь юу хамгийн их өөрчлөгдөв? гэж найз нараасаа асуулаа. Бүгд л "ӨӨРЧЛӨГДСӨН ЮМ ҮГҮЙ ДЭЭ" гэнэ. Харин Монгол телевизэд нэвтрүүлэгчээр он удаан жил ажилласан анд минь "Монгол сайхан болж байна. Гэхдээ асуудал бас байна аа. Нэг хэсэг бид чинь яруу найрагч, шар сонин, лам санваартнаар илүүдсэн бол одоо хэнгэрэгтэй хэнгэрэггүй бөө, авьяастай авьяасгүй жүжигчин, болсон болоогүй телевизийн илүүдэл болоод байна" гэлээ.

Түүний үг нэг талдаа баахан туйлширсан байж болох ч "МОНГОЛ САЙХАН БОЛЖ БАЙНА" гэдэгтэй нь би үнэхээр санал нэг байлаа. Гурван жилийн өмнө ирсэн юм. Их ч юм өөрчлөгджээ. Улаанбаатар хотын өнгө зүс, гудамж талбай, ажил амьдрал, хүн зон гээд өөрчлөгдөөгүй юм гэж үгүй. Он жил улирах тусам хүн илүү ажигч болдог юм уу даа. Сэтгэл сэргээж, санаа уужруулсан зүйл бол МОНГОЛ ЭХ ОРОН минь хөгжил цэцэглэлийнхээ замд баттай оржээ гэсэн дүгнэлт болно.

Явсан нохой яс зууна гэдэг шиг л тэвэр дүүрэн сонинтой ирлээ. Яг хаанаас эхэлж бичихээ мэдэхгүй хэсэг хойргонож суув. Монголдоо xэдий бүтэн сар болсон ч гэсэн өдөр гэдэг харвасан сумнаас хурдан өнгөрч, аав ээж, ахан дүүс, хамаатан садан, багын андууд гээд л уулзаж учрах хүн барагдахгүй амрах гэж явсан биш ядаргаанд ороод ирэхийг шахав.

Герман гэлтгүй хаа сайгүй хоёр нарны хооронд сурах, ажиллахыг хослуулан завгүй явсаар нүд ирмэх зуур он жилүүд урсан нэг л мэдэхэд хэн хүнгүй буцах болсон байдаг. Миний анзаарсанаар хаа очиж дийлэнхи монгол залуус маань хэзээ нэгэн цагт заавал нутаг буцна даа гэсэн өөдрөг бодолтой явдагт нь үргэлж баярлаж явдагаа нуух юун. Нэг үеэ бодоход хараар амьдрах нэг нь мөнгөө хураагаад, сураад чадсан нь дипломоо өвөртлөөд, чадаагүй нэг нь гундуухан ч энэ хатуу нийгмийн тогоонд чанагдсаны хэрэг юу билээ, очоод алзахгүй дээ гэсэн урам зориг тээсээр бөөн бөөнөөрөө бүгдээрээ л нутаг буцацгаадаг болсон нь хамгийн таатай мэдээний нэг. Буцаад ирэхэд тосоод авах эх нутгийнхаа талаар төрсөн анхны үзэл бодлоо хуваалцвал дээр юм уу гэж бодлоо. Хүний газар монголынхоо сураг чимээг интернетээр л хүлээж авдаг бидэнд эндүү ташаа ойлгож явдаг ч юм их байна.

Айн-Жалудын тулалдаанд эрсэдсэн монгол дайчдын дурсгалд
Дурсахын учир
Одоогоос яг 750 жилийн өмнө 1260 оны 9 дүгээр сарын гурванд өнөөгийн Изриалын Назарет хотын баруун өмнөд хэсэгт, Палестиний хилийн ойролцоо байх Айн-Жалуд хэмээх газарт монголын багашиг арми Лалын ертөнцийн нэгдсэн армид бут цохигдон, хэдэн мянган монгол эрс, түүний дотор Их Монгол гүрний Найман аймгийн домог болсон баатар жанжин Хит Бух тэрхүү газарт үүрд нойрсожээ.

Ийнхүү бүтэн жарны туршид гудайж үзээгүй монгол цэргийн туг энд анх удаа гудайж, ялагдаж үзээгүй монгол дайчид энд анх удаа ялагдлын гашууныг амсчээ. Маш олон түүхчид Айн-Жалудын тулалдааныг анх удаа монголын түрэмгийлэлд няцаалт өгсөн, Лал, Арабын ертөнцийг аварсан түүхэн ач холбогдолтой тулалдаан хэмээн үнэлдэг нь үнэний хувьтай юм.

Улаан хамбан дээлтэй эр бүдүүн ташуураар хүрэн хамбан дээлтэй эрийн дал мөрөн дундуур хар хүчээрээ падхийтэл дэлсэж орхив.
Хүрэн хамбан дээлт дуу тавин ёолонгоо,
-Таминь ээ, энэ муу гуйлгачингийн хүн алах гэж байгааг харав уу? гэж бархирахад төдөлгүй баахан улаан хүрэн хамбан дээлтэй наадамчид зодоонч хоёрыг бүчээд авлаа.
Үзэж харах юм юу ч үгүй сумын наадам дээр уйдаж гиеүрсэн хүмүүс:
-Ашгүй зодоон гарлаа. Зодоонгүй наадмыг ямар наадам гэхийм бэ?
-Хөөрхий муусайн эхнэр хүүхдүүд минь ядаж зодоон үзэж, малаа хараад наадамдаж чадалгүй гэртээ үлдсэн өвөө эмээ нартаа ярих гайхуулах юмтай хариг л дээ.
-Жүжиг кино байхгүй болсон цаг юмсан хойно тэгэхээс өөр яахав гэцгээв.

Монголын спортын идэр үеийнхэн энэ жил одтой байж, дэлхийн аварга, залуучуудын олимпийн наадмуудаас дөрвөн алт, нэг мөнгөн медалийг хүртсэн бахдам амжилт хуучраагүй байна. Гэхдээ ард түмнээ баярлуулсан энэ амжилтыг мялаасан засгийн шагнал олон хүний эгдүүцлийг төрүүллээ. Ерөнхий сайд С. Батболд өчигдөр спортын амжилт гаргасан хүүхдүүдэд шагнал гардуулахдаа алтан медальтнуудын амжилтыг ялгаж орхив. Сингапурт болсон Өсвөр үеийнхний зуны олимпийн анхдугаар наадмаас алтан медаль хүртсэн Б.Батцэцэг, Г.Эрдэнэболд нарт тус бүр 36 сая, мөнгөн медаль хүртсэн О.Дөлгөөнд 5 сая 400 мянган төгрөг, залуучуудын дэлхийн аварга шалгаруулах буудлагын тэмцээнээс алтан медаль хүртсэн Ц.Хонгорзулд 12 сая олгосон атлаа, өсвөр үеийн дэлхийн аварга шалгаруулах шатрын тэмцээнээс алтан медаль хүртсэн А.Энхтуулд 500 мянган төгрөгийг олгох шийдвэрийг гаргажээ.

Бэлгийн морины шүдийг үздэггүй гэдэг Монгол ёс байдаг. Гэхдээ алтан медалийг үнэлсэн шагналыг харьцуулахад 36:12:0,5 гэсэн гурван тоо гарч байна.